بخشی از مطلب
آداب و رسوم و ضوابط معماری چگونه تعیین میشود؟ شارع مقدس اگر قالب معماری
میداد، جلوی تکامل را میگرفت. محتوای آثار معماری کشور های اسلامی با
معماری اسلامی یا آنچه که قبلاً در مورد معماری قدیم آمده است، فرق دارد.
اگر معماری اثری را ارائه دهد که در آن ایده های غیر اسلامی خود یا دیگران
را به کار گرفته باشد؛ دیگر آن اثر معماری، معماری اسلامی نیست؛ بلکه
معماریای است با ایده های متفاوت یا حتی معماری من درآوردی.
پس چگونه میتوان اثری را با معماری اسلامی به وجود آورد یا چگونه میتوان
آن را که کمتر اسلامی است، بیشتر اسلامی نمود؟ فراموش نشود وقتی که صحبت از
کلمه اسلامی به میان میآید، در مقابل آن، کلمه غیر اسلامی هم وجود دارد.
لذا این سؤال مطرح میشود: معماری اسلامی چیست؟ چه چیزی باعث اسلامی شدن یک
اثر معماری میشود؟
همان گونه که از نام بر میآید این گونه از معماری شامل معماری گسترهای از
جهان میشود که ما با عنوان جهان اسلام میشناسیم. معماری این کشورها تحت
تأثیر ایدئولوژی اسلام در طول زمانی مشخص قرار گرفته و به همین خاطر دارای
برخی ویژگیهای مشترک شدند.
همان طور که از نام این سبک معماری پیداست پیدایش این سبک با ظهور اسلام و
تاثیر آن بر معماری رواج یافت و نمودهای آن را می توان در مساجد، آرامگاه
ها، قصرها و دژها مشاهده نمود. از اولین نمودهای این هنر می توان به گنبد
صخره (Dome of the Rock (Qubbat al-Sakhrah)) در اورشلیم اشاره نمود. که در
قرن ۶ میلادی ساخته شد و کاشی هایی با نقوش آبی، سبز و طلایی از گل، بته و
تاج بود. در مکان معبد دوم اورشلیم. مسلمانان باور داشتند این مکان مکانی
بود که پیامبر اسلام از آن به بهشت عروج نموده بود.
بنای دیگری با همین نمونه مسجد بزرگ دمشق است که بر روی یک معبد رومی
بازسازی شد و باور بر این است که نقوش گل، درخت، شهر و .. همان بهشت برین
است که به مسلمان باتقوا وعده داده شده است. در هر دوی این مساجد از سبک
برش سنگ سوریه ای استفاده شده است و رواج گنبد در هنر معماری اسلامی است.
در واخر قرن ۷ و اوایل قرن هشتم استفاده از هنر گچ کاری در معماری به اوج
رسید که نمونه آن را در قصر صحرا (Khirbat al-Mafjar) در اردن امروزی می
توان یافت. هنر اسلامی با تغییر پایتخت امپراطوری عباسیان به بغداد و سپس
به سامرا نیز نمونه هایی را به یادگار گذاشت. از آن جمله می توان به مسجئ
بزرگ سامرا اشاره نمود که مناره های یلند آن مثال زدنی است. هم چنین هنر
معماری ایران در دوران ساسانیان نیز تا قبل از قرن ۱۰ میلادی نمونه ای از
دوران اوج هنر معماری اسلامی است که بر کشورهای اطراف نظیر سوریه نیز
اثرگذار شد.
باگسترش قلمرو مسلمانان به اسپانیا و شمال آفریقا معماری اسلامی در این
کشورها اثرگذار شد و معماران با سبک معماری اسلامی در این مناطق به ساختن
بنا پرداختندو نمونه ای از آن مسجد حسنین در قاهره است که نمودهایی از هنر
معماری اسلامی ایران در آن نمایان است.
معانی و تعاریف
معماری یا مهرازی یعنی ارائه بهترین راه حل، چه استفاده از راهحلهای گذشته، چه خلق راهحل جدید برای رسیدن به هر هدفی.
معماری هنر و دانش طراحی بناها و سایر ساختارهای کالبدیست. تعاریف جامع تر،
بیشتر معماری را شامل طراحی تمامی محیط مصنوع از طراحی شهری و طراحی منظر
تا طراحی خرد جزییات ساختمانی و حتی طراحی مبلمان می دانند.
طراحی معماری در اصل استفاده خلاقانه از توده، فضا، بافت، نور، سایه،
مصالح، برنامه و عناصر برنامه ریزی مانند هزینه، ساخت و فناوری است به
منظور دستیابی به اهداف زیباشناختی، عملکردی و اغلب هنری. این تعریف،
معماری رااز طراحی مهندسی که استفاده خلاقانه از مصالح و فرمها با بهره
گیری از ریاضیات و قواعد علمی است، متمایز می کند.
آثار معماری به عنوان نمادهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی یک کشور شناخته می
شوند. تمدنهای تاریخی نخست از طریق همین آثار معماری شناخته می شوند.
ساختمانهایی چون تخت جمشید، اهرام ثلاثه مصر، کالاسیوم روم از جمله چنین
آثاری محسوب می شوند. آثاری که پیوند دهنده مهم خودآگاهیهای اجتماعی
بودهاند. شهرها، مذاهب و فرهنگها از طریق همین یادواره ها خود را
میشناسانند.
باید توجه داشت که امروزه واژه « معماری » در دو معنای وابسته بکار می رود:
یکی معماری به عنوان «فرایند ساماندهی فضا» که اسممعنا شمرده شدهاست و به
یک فعالیت آفرینشگر (خلاقانه) آدمی توجه دارد و بر پایه ی علمی-تجربی، هنر
و فناوری ساخت پدید می آید. این برداشت بیشتر از سوی معماران صورت میگیرد.
دوم معماری به عنوان «دستاورد ساماندهی فضا» یا اثر معماری که اسمذات
شمرده شدهاست و به ساختمانهایی اشاره دارد که پیش از ساخت آنها این
فرآیند پیموده شدهاست. این برداشت بیشتر از سوی باستانشناسان و مورخین
معماری بکار می رود.
در یک تعریف کلی از معماری ویلیام موریس چنین می نویسد:
معماری؛ شامل تمام محیط فیزیکی است که زندگی بشر را در بر می گیرد و تا
زمانی که جزئی از دنیای متمدن بشمار می آییم، نمی توانیم خود را از حیطهٔ
آن خارج سازیم، زیرا که معماری عبارت از مجموعه اصلاحات و تغییراتی است که
به اقتضای نیازهای انسان، بر روی کرهٔ زمین ایجاد شدهاست که تنها صحراهای
بی آب و علف از آن بی نصیب ماندهاند. ما نمیتوانیم تمام منافع خود را در
زمینه معماری در اختیار گروه کوچکی از مردمان تحصیل کرده بگذاریم و آنها را
مامور کنیم که برای ما جستجو کنند، کشف کنند، و محیطی را که ما باید در آن
زندگی کنیم شکل دهند و بعد ما آن را ساخته و پرداخته تحویل بگیریم و سپس
شگفتزده شویم که ویژگی و کارکرد آن چیست. بعکس این بر ماست که هر یک، بنوبه
خود ترتیب صحیح بوجود آمدن مناظر سطح کره زمین را سرپرستی و دیدبانی کنیم و
هر یک از ما باید از دستها و مغز خود، سهم خود را در این وظیفه ادا کند.
در تعریفی دیگر از لوکوربزیه (یکی از بزرگترین معماران تاریخ) میگوید:
معماری بازی است با اشیاء در زیر نور
ریشهء واژه
واژه «معماری» در زبان عربی از ریشهٔ «عمر» به معنای عمران و آبادی و
آبادانی است و «معمار» ، بسیار آباد کننده. در زبان فارسی برابرهایی
گوناگونی برای آن آمدهاست مانند : «والادگر» ، «راز» ، «رازیگر» ،
«زاویل» ، «دزار» ، «بانی کار» و «مهراز». مهراز، واژهای است که از «مه» +
«راز» درستشده و مه برابر مهتر و بزرگ بنایان است. بنابراین از دو بخش «
مه » ، بهمعنای بزرگ و «راز» بهمعنای سازنده درست شدهاست. این واژه
برابر مهندس معمار به تعبیر امروزی است. در زبان لاتین نیز واژه
«architect» از دو بخش archi به معنای سر، سرپرست و رئیس و tecton به معنای
سازنده درست شده که کاملاً همتراز با واژه مهراز می باشد. مفهوم دقیق واژه
معماری ریشه در واژه یونانی archi-tecture به معنای ساختن ویژه دارد,
ساختنی که هدایت شده و همراه با آرخه باشد. آرخه(arkhe)از فعل
آرخین(arkhin) به معنای هدایت کردن و اداره کردن است.
