پاورپوینت بررسی مشخصات بنیادین معماری اسلامی ـ ایرانی
بخشی از مطلب
برای ساخت بناهای مذهبی و غیر مذهبی می باستی از علائم هندسی و ریاضی و
طراحی استفاده نموده است. کاردان در طی قرن های متمادی با بهره گیری از این
علوم توانسته اند شاهکارهایی در هنر معماری بوجود بیاورند لکن در کتابهای
تاریخی دوره اسلامی مطالب مهمی درباره ساخت بنا ها بیان شده تنها نمونه های
قابل ذکر نقاشی منسوب به بهزاد در تاریخ 872 هجری در ظفر نامه و خمسه
نظامی است این نقاشیها در حال حاضر در دانشگاه ها بیکهنفر آمریکا نگهداری
می شود که در آنها نحوه ساخت مسجد جامع تیمور و همچنین کاخ خورنق به شیوه
مینیاتور به تصویر کشیده شده برخی محققان عقیده دارند که علت نبود مطالب
سودمند در باره معماران دوره اسلامی و روشهای طراحی و ساختمانی آنها این
است که معماران در مقایسه با شاعران و فیلسوفان کمتر مورد توجه قرار گرفته
بودند که به نظر می رسد این مطلب درست نباشد چرا که در عصرهای مختلف برای
ساخت محلهای عبادی و تجاری و مسکونی به معمار و استاد کار نیاز ضروری وجود
داشته است.
مورخان اسلامی چون بیهقی ابن خلدون و ... مطالب با ارزشی درباره معماری و
معماران نوشته اند مثلا اینکه معماران با علوم ریاضی و هندسه آشنا بوده
اند.
معماران ،استادکاران بنایان و دیگر گروههای وابسته به علوم معماری با آگاهی
کامل از فن معماری و با ابتکار و ابداعات خاص خود و الهام از عقیده دینی
فضای معماری ایران را شکوهی جاودانه بخیشدند.
مسئولیت ساخت بنا به عهده گروههای متعددی بود مثلا گروهی ساختمان را تا
مرحله سفت کاری و گروهی مسئول تزئینات بنا مانند گچ بری ، کاشیکاری بوده
اند معماران ایرانی به دلیل فروتنی که داشتند نام خود را بر بناها ثبت نمی
کردند به جز تعدادی بنای اندک
معانی و تعاریف
معماری یا مهرازی یعنی ارائه بهترین راه حل، چه استفاده از راهحلهای گذشته، چه خلق راهحل جدید برای رسیدن به هر هدفی.
معماری هنر و دانش طراحی بناها و سایر ساختارهای کالبدیست. تعاریف جامع تر،
بیشتر معماری را شامل طراحی تمامی محیط مصنوع از طراحی شهری و طراحی منظر
تا طراحی خرد جزییات ساختمانی و حتی طراحی مبلمان می دانند.
طراحی معماری در اصل استفاده خلاقانه از توده، فضا، بافت، نور، سایه،
مصالح، برنامه و عناصر برنامه ریزی مانند هزینه، ساخت و فناوری است به
منظور دستیابی به اهداف زیباشناختی، عملکردی و اغلب هنری. این تعریف،
معماری رااز طراحی مهندسی که استفاده خلاقانه از مصالح و فرمها با بهره
گیری از ریاضیات و قواعد علمی است، متمایز می کند.
آثار معماری به عنوان نمادهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی یک کشور شناخته می
شوند. تمدنهای تاریخی نخست از طریق همین آثار معماری شناخته می شوند.
ساختمانهایی چون تخت جمشید، اهرام ثلاثه مصر، کالاسیوم روم از جمله چنین
آثاری محسوب می شوند. آثاری که پیوند دهنده مهم خودآگاهیهای اجتماعی
بودهاند. شهرها، مذاهب و فرهنگها از طریق همین یادواره ها خود را
میشناسانند.
باید توجه داشت که امروزه واژه « معماری » در دو معنای وابسته بکار می رود:
یکی معماری به عنوان «فرایند ساماندهی فضا» که اسممعنا شمرده شدهاست و به
یک فعالیت آفرینشگر (خلاقانه) آدمی توجه دارد و بر پایه ی علمی-تجربی، هنر
و فناوری ساخت پدید می آید. این برداشت بیشتر از سوی معماران صورت میگیرد.
دوم معماری به عنوان «دستاورد ساماندهی فضا» یا اثر معماری که اسمذات
شمرده شدهاست و به ساختمانهایی اشاره دارد که پیش از ساخت آنها این
فرآیند پیموده شدهاست. این برداشت بیشتر از سوی باستانشناسان و مورخین
معماری بکار می رود.
در یک تعریف کلی از معماری ویلیام موریس چنین می نویسد:
معماری؛ شامل تمام محیط فیزیکی است که زندگی بشر را در بر می گیرد و تا
زمانی که جزئی از دنیای متمدن بشمار می آییم، نمی توانیم خود را از حیطهٔ
آن خارج سازیم، زیرا که معماری عبارت از مجموعه اصلاحات و تغییراتی است که
به اقتضای نیازهای انسان، بر روی کرهٔ زمین ایجاد شدهاست که تنها صحراهای
بی آب و علف از آن بی نصیب ماندهاند. ما نمی توانیم تمام منافع خود را در
زمینه معماری در اختیار گروه کوچکی از مردمان تحصیل کرده بگذاریم و آنها را
مامور کنیم که برای ما جستجو کنند، کشف کنند، و محیطی را که ما باید در آن
زندگی کنیم شکل دهند و بعد ما آن را ساخته و پرداخته تحویل بگیریم و سپس
شگفتزده شویم که ویژگی و کارکرد آن چیست. بعکس این بر ماست که هر یک، بنوبه
خود ترتیب صحیح بوجود آمدن مناظر سطح کره زمین را سرپرستی و دیدبانی کنیم و
هر یک از ما باید از دستها و مغز خود، سهم خود را در این وظیفه ادا کند.
در تعریفی دیگر از لوکوربزیه (یکی از بزرگترین معماران تاریخ) میگوید:
معماری بازی است با اشیاء در زیر نور
ریشه واژه معماری
واژه «معماری» در زبان عربی از ریشهٔ «عمر» به معنای عمران و آبادی و
آبادانی است و «معمار» ، بسیار آباد کننده. در زبان فارسی برابرهایی
گوناگونی برای آن آمدهاست مانند : «والادگر» ، «راز» ، «رازیگر» ،
«زاویل» ، «دزار» ، «بانی کار» و «مهراز». مهراز، واژهای است که از «مه» +
«راز» درستشده و مه برابر مهتر و بزرگ بنایان است. بنابراین از دو بخش «
مه » ، بهمعنای بزرگ و «راز» بهمعنای سازنده درست شدهاست. این واژه
برابر مهندس معمار به تعبیر امروزی است. در زبان لاتین نیز واژه
«architect» از دو بخش archi به معنای سر، سرپرست و رئیس و tecton به معنای
سازنده درست شده که کاملاً همتراز با واژه مهراز می باشد. مفهوم دقیق واژه
معماری ریشه در واژه یونانی archi-tecture به معنای ساختن ویژه دارد,
ساختنی که هدایت شده و همراه با آرخه باشد. آرخه(arkhe)از فعل
آرخین(arkhin) به معنای هدایت کردن و اداره کردن است.
بخشهای معماری
· معماری بومی
· معماری مذهبی
· معماری زمینآرایی (محوطه سازی)
· معماری نوین (مدرن)
· معماری واکنشی
· معماری پایدار
معماری مقدس (مذهبی)
معماری مقدس، قبلاً مشهور به عنوان "معماری مذهبی"، با طراحی و ساخت اماکن
عبادی و/یا فضای مقدس یا عمدی درنظر گرفته می شود مانند کلیساها، مساجد،
استوپاها، کنیسه ها و معابد. خیلی از فرهنگ ها، منابع قابل ملاحظه ای را به
معماری مقدسشان اختصاص می دهند و اماکن عبادی، مذهب و فضاهای مقدسشان، در
میان تأثیرگذارترین و ساختمان های یکپارچه سنگی دائمی ساخته شده توسط بشر
است. از طرف دیگر، معماری مقدس به عنوان محلی برای فراصمیمیت، همچنین ممکن
است غیر یکپارچه، بی دوام و خیلی شخصی، خصوصی و غیرعمومی باشد.
ساختمان های روحانی، مذهبی و مقدس، معمولاً در طول قرن ها پدید آمده اند و
قبل از آسمان خراش های مدرن، بزرگترین ساختمان های جهان بوده اند. هنگامی
که سبک های مختلف به کار رفته در معماری مقدس، گاهی تمایل به ساختمان های
دیگر (غیر مذهبی) را نشان می داد، این سازه ها هم چنان منحصر به فرد و
یگانه از معماری معاصر به کار رفته در ساختمان های دیگر باقی ماندند. با
افزایش یکتاپرستی، ساختمان های مذهبی به طور فزاینده مراکز عبادت و تفکر
شدند.
ترتیب علمی تاریخ معماری غرب، خود به دقت تاریخ معماری مذهبی را از دوره
باستان تا دست کم دوره باروک دنبال می کند. هندسه مقدس، پیکرنگاری و کاربرد
نشانه شناسی پیشرفته مانند نشان ها، سمبل ها و موتیف های مذهبی، در معماری
مذهبی رایج هستند.
جنبه های روحانی معماری مقدس
معماری مقدس و/ یا مذهبی گاهی فضای مقدس خوانده می شود. معمار نرمن.ال.کونس
اظهار کرده است که هدف معماری مقدس، "شفاف سازی مرز بین ماده و ذهن، جسم و
جان" است. در بحث معماری مقدس، کشیش پروتستانی رابرت شولدر اظهار کرده است
که برای سلامت روانی، انسان ها باید جایگاه طبیعی و ذاتی خود را تجربه
کنند- جایگاهی که ما برای آن خلق شده ایم که آن باغ است. در این بین،
ریچارد کیکفر اظهار می دارد که ورود به یک ساختمان مذهبی، استعاره ای است
از ورود به رابطه ای روحانی. کیکفر بیان می کند که فضای مقدس می تواند با 3
عامل مؤثر بر فرآیند روحانی تحلیل شود: فضای طولی بر حرکت رفت و برگشت
دسته جمعی در مراسم مذهبی تأکید می کند، فضای تالار مانند، اشاره بر بیان و
پاسخ دارد و فرم های جدید فضاهای همگانی طراحی شده برای گردهمایی و
بازگشتن تا درجات زیادی برای افزایش صمیمیت و اشتراک در عبادت، به مقیاس
کوچکی احتیاج دارند.
اسلام
معماری اسلامی معماری بیزانس با مشخصه قوس های گرد، طاق ها و گنبدهایش،
تأثیر مهمی بر معماری اسلامی اولیه داشت. فرم های زیادی از مسجد در مناطق
مختلف جهان اسلام پدید آمده اند. گونه های جالب توجه مسجد شامل مساجد اولیه
عباسی، مساجد T شکل، مساجد گنبد مرکزی آناتولی می شود. سبک های اولیه در
معماری اسلامی، مساجد با طرح عربی یا ستون دار را در سلسله امویان را ایجاد
کردند. این مساجد از یک نقشه مربع یا مستطیل با حیاط بسته و شبستان مسقف
پیروی می کنند. اکثر مساجد ستون دار اولیه سقف های تخت در شبستان داشتند که
به تعداد زیاد ستون و تکیه گاه احتیاج داشت. مزکوایتا در قرطبه/ اسپانیا
مانند یک مسجد ستون دار و متکی بر بیش از 850 ستون ساخته شده است. مساجد
طرح عربی تا سلسله عباسیان ادامه یافت. عثمانیان مساجد گنبد مرکزی را در
قرن 15 با یک گنبد بزرگ در مرکز شبستان معرفی کردند. اغلب علاوه بر داشتن
یک گنبد بزرگ در مرکز، گنبدهای کوچکتری نیز خارج از مرکز، بالای شبستان
هنر معمار ایران، بیان کننده نحوه اندیشه جهان بینی ، باورها و اعتقادات مذهبی و سنتهای مردمان این سرزمین است
یا سرتاسر نواحی مسجد، در نواحی که نماز خوانده نمی شود، وجود دارد. گنبد
مسجد قبةالصخره در اورشلیم احتمالاً شناخته شده ترین نمونه مسجد گنبد مرکزی
است. مساجد ایوانی بیشتر به خاطر تالارهای گنبددار و ایوان هایشان که
فضاهای طاق دار از یک سمت باز هستند، قابل توجهند. در مساجد ایوانی، یک
ایوان یا بیشتر به سمت حیاط مرکزی رو می کنند که به عنوان نمازخانه به کار
می روند. این سبک اقتباس یافته از معماری ایران قبل از اسلام را نشان می
دهد و منحصراً در مساجد ایران استفاده شده است. خیلی از مساجد ایوانی،
تغییریافته آتشکده های زردشتی هستند، جایی که حیاط به عنوان جایگاه آتش
مقدس استفاده می شده است. امروزه مساجد ایوانی دیگر ساخته نمی شوند. مسجد
شاه در اصفهان/ ایران مطابق بهترین نمونه مسجد ایوانی است. یک خصیصه متداول
در مسجد، مناره است، برج بلند و باریکی که اغلب در یکی از گوشه های
ساختمان مسجد واقع شده است. بالای مناره معمولاً بلندترین نقطه مساجدی
هستند که یکی (یک مناره) دارند و معمولاً بالاترین نقطه در فضای بلافصل.
مساجد اولیه مناره نداشتند و حتی امروزه محافظه کارانه ترین جنبش های
اسلامی مانند وهابیون از ساختن مناره می پردازند و آن را تظاهر و غیرضروری
می دانند. اولین مناره در 665 در بصره در مدت سلطنت معاویه اول، خلیفه
امویان ساخته شد. معاویه نظر به این که مناره ها موجب برابری مساجد با
کلیساهای مسیحیان با برج های ناقوسیشان می شوند، به ساختن مناره تشویق می
کرد. در نتیجه، معماران مسجد، فرم برج ناقوسیشان را برای مناره هایشان
اقتباس کردند که در اصل برای یک مقصد به کار می رفتند : فرا خواندن مؤمنین
به نماز. گنبدها از قرن 7، شاخصه معماری اسلامی بوده اند. با پیشرفت زمان،
ابعاد گنبدهای مسجد توسعه یافت، از اشتغال تنها یک بخش کوچک سقف نزدیک
محراب تا احاطه تمام سقف بالای شبستان. گرچه گنبدها معمولاً شکل نیم کره
یافتند، اما مغول ها در هند، گنبد های پیازی شکل را در آسیای جنوبی و ایران
رواج دادند. شبستان، همچنین مشهور به مصلی هیچ مبلمانی ندارد. صندلی ها و
نیمکت ها در شبستان وجود ندارند. شبستان ها گرچه ممکن است با خطاطی عربی و
آیه های قرآن بر دیوارها تزئین شده باشد، اما حاوی هیچ تصویری از انسان ها،
حیوانات و شمایل روحانی نمی باشند. معمولاً مقابل ورودی شبستان، دیوار
قبله است که مکان مورد تأکید بصری درون شبستان می باشد. دیوار قبله معمولاً
عمود بر خط راهنمای مکه می باشد. جماعت در ردیف های موازی دیوار قبله نماز
می خوانند و این چنین خود را نظم می دهند، پس به سمت مکه رو می کنند. در
مرکز دیوار قبله، معمولاً محراب است، یک طاقچه یا فرورفتگی دیوار قبله را
نشان می دهد. معمولاً محراب نیز مبلمان ندارد. گاهی اوقات، مخصوصاً هنگام
نماز جمعه، یک منبر یا سکوی خطابه برافراشته در کنار محراب برای خطیب یا
سخن وران دیگر برای ایراد موعظه (خطبه) قرار گرفته است. محراب، فضایی را در
اختیار قرار می دهد که امام جماعت 5 نوبت نماز روزانه را طبق یک قاعده
منظم به جا می آورد. مساجد معمولاً وضوخانه یا خدمات دیگر برای شست و شو در
ورودی یا حیاط هایشان دارند. گرچه عبادت کنندگان در مساجد خیلی کوچک تر،
باید برای وضو گرفتن از دستشویی استفاده کنند. در مساجد سنتی، این عمل
معمولاً در ساختمانی مستقل در مرکز حیاط انجام می شود. مساجد مدرن ممکن است
تنوعی از تسهیلات را در اختیار حضار و افراد قرار دهند، از جمله کلینیک
های سلامت، کتابخانه ها و سالن های ورزش.
زیبایی معماری اسلامی
شکوه و زیبایی معماری ایران به ویژه در دوره اسلامی، به تزیین و آرایش آن
بستگی دارد. هنرهای والای اسلامی از هنرهای تزیینی و کاربردی گرفته تا
احداث بزرگ ترین بنا های مذهبی اهمیت و اعتبار ویژه ای دارد. تزئیناتی چون
آیینه کاری، آجرکاری، گچبری، کاشیکاری، حجاری، منبت کاری و نقاشی در سراسر
دوران اسلامی رواج داشته و در هر دوره ای با امکانات آن روزگاران پیشرفت
کرده است
در معماری اسلامی با استفاده از قوانین انعکاس نور با آئینه کاری راهروها و
سقف ها سعی میشده تا نور بیشتری را به داخل بناراهنمایی کند. از آن جمله
تمامی بناهای مذهبی باقی مانده از دوران صفوی می باشد
این نکته قابل ذکر می باشد که هنر آئینه کاری منحصرا به ایران اختصاص داشته و در دوران قاجاریه به اوج شکوفایی خود رسیده است.
آئینه از دیربازدر مراسم سنتی ازدواج ایرانیان نیز جایگاهی ویژه دارد
چنانکه عروس و داماد در هنگام قرائت خطبه عقد در آئینه می نگرند تا زندگی
همچون صداقت و شفافیت آئینه داشته باشند وهمچنین آئینه در سر سفره هفت سین
عید نوروز از سنتهای قدیمی و ماندگار است
ازجمله بناهای آیینه کاری شده در دوران قاجار تالار آیینه می باشد. تالار
آئینه در غرب تالار سلام و چسبیده به آن و در بالای سردر و ایوان سنگی جلو
سرسرای کاخ قرار دارد و یکی از تالارهای مشهور کاخ گلستان است
پیش از ساخت این تالار در محل آن کلاه فرنگی چهل ستون چوبی قرار داشت که در
سال 1269 قمری ضمن تغییراتی که محمد تقی خان معمار باشی به اهتمام حاج علی
خان حاجب الدوله در عمارات سلطنتی می دادند ساخته شده بود و پیش از آن
تالار یا عمارتی به نام الماسیه در آن مکان وجود داشت
تالار آئینه همزمان با تالار سلام در حدود سال 1291 قمری ساخته شد و با
آنکه چندان بزرگ نیست ولی به علت معروفیت و زیبائی آیینه کاریهای سقف و
دیوارهایش شهرت فراوان یافته است. طرح و معماری تالار سلام و آیینه و
سرسراها و حوض خانه های مربوط به آن با میرزا یحیی خان معتمد الملک وزیر
بنایی بوده است. ساختمان تالار با آنکه در حدود سال 1294قمری پایان یافته
بود. ولی تزئینات و آیینه کاری ها و گچ بری های آن تا سال 1299قمری ادامه
یافت
معماری دوران اسلامی
دکتر نقره کار عضو هیئت علمی دانشکده معماری دانشگاه علم و صنعت واژه
معماری دوران اسلامی را جایگزین معماری اسلامی قرار داد و مهمترین ویژگی
معماری دوران اسلام را بسترسازی سیر انسان از کثرت به وحدت عنوان کرد و
یادآورشد که این معماری از بعد هنری ساختاری جهانی و فراتر از زمان و مکان
دارد .
ما معماری اسلامی نداریم بلکه معماری دوران اسلام درست است چرا که اسلام
مبتنی بر مجموعه ای از اصول فکری و اعتقادی است که این اصول حقیقی، کلی،
ازلی، ابدی و غیر نسبی هستند در حالیکه مسلمانان انسان هایی نسبی بوده و در
نتیجه آثار معماری آن ها هم نسبی و وابسته به شرایط زمان و مکان خواهد بود
بنابراین بهتر است بگوئیم معماری دوران اسلام .
بسترسازی سیر انسان از کثرت به وحدت مهمترین ویژه گی بارز معماری دوران اسلامی است .
معماری دوران اسلامی علاوه بر ظاهری زیبا ، باطنی عمیق و انسانی و با صفا
دارد همچنین معماری این دوره ضمن رعایت دستاورد های علوم تجربی با روح و دل
انگیز است به این معنا که حس، عقل و روح را تغذیه می کند .
اصل عنصر فضا در معماری دوران اسلام محل حضور انسان است و سایر عناصر نظیر
بدنه ها و اجزاء ساختمان بر مبنای آن هویت می یابند . در معماری اسلام
علاوه بر فضای سرپوشیده داخلی ، فضای سرباز و سرسبز خارجی یعنی حیاط مرکزی
هم از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است همچنین در معماری این دوره سقف
مانند کف طراحی نمی شود بلکه کف با الهام از بستر طبیعت هموار و مسطح است و
سقف با الهام از آسمان لایتناهی و کهکشانی طراحی می شود .
تنها عنصر شاخص و جاذب در نمای خارجی سردر یا ایوان ورودی است که چون طاق
نصرتی برای ورود انسان طراحی می شود و این به منزله اهمیت بخشیدن به انسان
در مقابل توده ساختمان خواهد بود . ساختمان مجسمه نیست بلکه ایمن گاه انسان
است .
در معماری دوران اسلام فضا ها بر حسب کارکردشان درجه بندی می شوند: در
شهرها، فضاهای مذهبی و فرهنگی ، قلب و کانون و نماد برجسته شهر هستند و
سایر عناصر فضایی بر حسب نوع عملکردشان درجه بندی و مکان یابی می شوند . در
داخل بناها و خانه ها هم، فضا های جمعی در محور اصلی و فضاهای فردی و
خدماتی و عبوری در حاشیه قرار می گیرند .
در معماری دوران اسلام همیشه کانون فضا متناسب با حضور انسان خالی است . در
نماها از تقسیمات سه دربی و پنج دربی استفاده می شود که محور مرکز فضای
خالی یا پنجره یا درب ورودی باشد . در حیاط داخلی ، نقطه مرکزی آب نما است
که سیال ترین و مواج ترین و در عین حال شفاف ترین و روح بخش ترین عنصر
طبیعی ست و از آنجا که آسمان را در دل خود دارد روح انگیز و فرح بخش خواهد
بود .
از ساختن هر چیز بیهوده و غیر مفید در معماری دوران اسلامی به شدت پرهیز می
شود و در عین حال سعی بر تأمین مجموع نیاز های مادی و معنوی انسان ها
خواهد بود همچنین در این دوره از تزئینات نامناسب و ناهنجار و غیر ضروری به
مفهوم تزئین آنچه زمینی و مادی است ، استفاده نمی شود ولی همواره فاخر و
غنی است و از کلام الهی ، اشعار عارفانه ، نقوش و
ساخت گنبد ، محراب ، گلدسته ها ، ستونها و منبرها ، هر یک به نوعی پیام خاص خود را به مخاطبان القاء میکنند.
بافت های هندسی و از رنگهای متنوع و مناسب به طور شایسته و به جا بهره برداری می کند .
این معماری علاوه بر اینکه هماهنگ با محیط زیست و اقلیم طراحی می شود ،
تأمین کننده مجموع نیازهای مادی و روحی انسان ها است، همچنین معماری دوران
اسلامی به دلیل اصالت بخشیدن به نیازهای فطری و نوعی انسان ها و در عین حال
احترام به دستاوردهای تجربی و تربیتی و کسبی آنان ، قابلیت کاملی برای
جهانی شدن را دارد .
در بیان ویژگی های معماری دوران اسلامی که می تواند این معماری را بین
المللی کند باید گفت: حکمت نظری اسلام چون فطرت بالقوه و نوعی، انسان ها را
به عنوان اصول ازلی ، ابدی ، فرازمانی ، فرامکانی و مبتنی بر وحی و کلام
الهی که عقل کل است پذیرفته و از طرفی حکمت عملی اسلام بر اساس عدل به
معنای قرار دادن هر چیز در جای مناسب و شایسته خود استوار است .
حکمت عملی اسلام در مقام عمل نسبی بودن و وابسته بودن به مجموع شرایط زمانی
و مکانی نظیر اصل اضطرار، مصلحت یا احکام ثانویه را پذیرفته و اجتهاد
خبرگان را بر مبنای اصول می پذیرد در عین حال به تجربیات تربیتی و کسبی
فرهنگها و اقوام احترام می گذارد و مراتب کمال را مرحله ای می داند بنا بر
این از بعد فلسفه هنر و زیبایی ، ساختاری جهانی و فرا زمانی و فرا مکانی و
کامل را ارائه می کند .
مصالح ساختمانی استفاده شده در معماری اسلامی
آجر از مهمترین مصالح ساختمان در ایران قبل و بعد از اسلام بوده آجر های
بکار رفته شده در معماری عموما مربع شکل هستند از انواع آجر در رنگهای
مختلف و در ابعاد مختلف و در قسمتهای مختلف از بنا ها استفاده می شده،
(( گچ ))
در تمام ادوار ازگچ بدلیل ارزان قیمت بودن و زود سفت شدن در معماری استفاده
می شده و کاربردهای متعددی داشته است برای آراستن سطوح داخل بناها نوشتن
کتیبه ها تزئین محرابها و ... از گچ استفاده می شده است.
اهمیت گچ بری در بناهای اسلامی به حدی بود که هنرمندان این رشته به
((حصاص)) معروف بودند و نام بسیار از آنها در کتیبه های بناها به یادگار
مانده
((کاشی))
استفاده از کاشی برای تزئین و استحکام بخشیدن به بناها از دوره سلجوقی آغاز
شد و در طی قرون متمادی بویژه در عهد تیموری و صفوی به اوج رسیده کاشی نقش
عمده ای در تزئین بناهای دوره اسلامی داشت و با شیوه های متفاوت توسط
هنرمندان کاشیکار به کار می رفت برای تزئین از کاشی های یک رنگ ، هفت رنگ،
معرق در دوره سلجوقی و ایلخانی تیموری و صفوی استفاده می شد بخشهایی از بنا
همانند نبد و مناره سطوح داخل دیوارها و محراب با کاشیهای مختلف تزئین می
شده مانند مساجد گناباد،گوهرشاد – مسجد کبود(تبریز) مسجد شیخ لطف اله و
مسجد امام (اصفهان)
((خشت ))
از مصالح معمول در معماری است در دوره اسلامی یا تمامی بنا از خشت بوده یا
بخشی از دیوار از خشت و بقیه از آجر بوده است. از آنجایی که مقاومت خشت در
برابر باد و باران و برف اندک است بناهای خشتی زیادی از روزگاران گذشته
باقی نمانده است.
((سنگ))
در معماری اسلامی از سنگ برای کار در شالوده ، بدنه ، فرش کردن کف و تزئین
بنا استفاده می شد بهره گیری از سن تقریبا در سراسر ایران مرسوم و متداول
بوده برای ساختن کتیبه سنگهای گوناگونی چون سنگ سیاه سنگ آهک ،سنگ مرمر به
کار می رفت مانند کاروانسرای مرند و کتیبه های مسجد میدان کاشان
((چوب))
استفاده از چوب برای ساختن در ،پنجره،صندوقهای ضریح، ستونها و تیر سقف و
چهارچوب از ویژگیهای معماری اسلامی است که در ناحیه مازندران و گیلان رواج
بیشتری داشته است درختهای تبریزی ، سپیدار، چنار، کاج و گردو از جمله
درختهایی بودند ه از چوب آنها برای بخشهای گوناگون بنا استفاده می شده است.
مسجد جامع ورامین ارگ علیشاه در تبریز امامزاده صالح مناری از این نمونه
های هستند.
((شیشه))
از شیشه های الوان به رنگهای سرخ ،آبی ، بنفش و سبز برای تامین روشنایی و تزیین در و پنجره و قابهای
گنبد خانه ها و شبستانها استفاده می شد شیشه دارای کاربرد وسیعی بوده مانند عالی قاپو اصفهان
مسجد نمادی بی نظیر از معماری اسلامی و نمایشگاهی از هنر اسلامی است
اسلام عالی ترین شکل هنر را در معماری و بویژه معماری مساجد به نمایش
گذاشته است ، از طریق معماری اسلامی ، جلوه هایی عظیم از شکوه اسلام عرضه
می شود که هر بیننده ای را جذب کرده و تحت تأثیر قرار می دهد.
معماری مساجد از این امتیاز برخودار است که عناصر معنوی خاص و متافیزیکی،
بر بار شکوه اجلالی آن می افراید ، بنابراین موقعیت ممتاز ، فرا محلی و
جهانی بدست می آورد و به همین دلیل ، دانشمندان ، مشتاقان جلال و جمال ،
اسلام شناسان و حتی غیر مسلمانان ، همه ساله از گوشه و کنار جهان ، برای
دیدار مساجد ، به کشورهای اسلامی ، از جمله ایران ، سفر می کنند تا از
نزدیک در اعماق زلال زیباترین انواع کاشی های هفت رنگ و دلفریب ، مقرنس
سازی های موزون و ... غور کنند و بهره های فلسفی ، علمی ، هنری و اجرایی
ببرند که بی تردید این جذبه و کشش ، نشأت گرفته از مبانی عمیق عقیدتی اسلام
است .
معماری مساجد ، شناسنامه هنرمندان مسلمان در هر دوره از تاریخ است . در
مساجد، دین با هنر ملاقات می کند و مهمترین نمودهای هنر اسلامی ، در معماری
این اماکن تجلی می یابد .
صرفنظر ازاینکه مساجد، محل تزکیه مؤمنین هستند ، این بناهای با شکوه ، در
چشم هر مورخ نیز شایسته آن است که "نمایشگاههای هنر اسلامی " نامیده شوند .
جلوه های بسیاری از معماری و هنراسلامی در مساجد دیده می شود ، این معماری و
هنر آمیخته با مهندسی ، گچبری ، آجرکاری ، موزائیک سازی ، کاشیکاری ،
سفالگری ، سنگ تراشی ، مقرنس سازی ، آئینه کاری ، کنده کاری ، منبت کاری ،
خاتم کاری ، نگارگری ، خوشنویسی ، تذهیب ، پرتو پردازی ، فضاآرائی ، محوطه
سازی و ...، است که هر یک به تنهایی نمونه هائی از هنرمندی های بی بدیلی
است که توسط عاشقان " الله " در این مکانهای معنوی انجام می شود .
ازآنجا که "هنر" با "نماد" همراه و همواره تکمیل کننده یکدیگر هستند و در
کنار یکدیگر قرار می گیرند ، بنابراین مجموعه هایی از هنر ، که در مساجد
بکار می روند ، هر یک پیامی دارند که پی بردن به آنها در شناخت هنر اسلامی و
ایرانی بسیار مؤثر خواهد بود .
ساخت گنبد ، محراب ، گلدسته ها ، ستونها و منبرها ، هر یک به نوعی پیام خاص
خود را به مخاطبان القاء می کنند . با دقت در این نمادها و پیامهای آنان
متوجه خواهیم شدکه این پیامها همگی جاودانی و عرفانی هستند .
هنر اسلامی ، در تمام زوایای زندگی ما مسلمانان ریشه دارد، بر خلاف برخی
ملتها و ادیان که هنرشان در گوشه موزه ها و نمایشگاهها قرار داده شده تا
بلکه کسی به دیدن آن برود .
شک نیست که در طول نسل ها و قرون و اعصار مختلف ، هنر اسلامی ، نمایشگاهی
پاک تر و امن تر از مسجد نشناخته است و گذر زمان به تکمیل و تزئین مسجد ،
با حفظ خصوصیات معنوی و محلی ، کمک کرده است .
بدیهی است ، اگر ما در حفظ مساجد و هنرهای به کار رفته در آنها کوتاهی کنیم
، آیندگان هرگز ما را نمی بخشند که چرا چنین گوهرها و هنرهای گرانبهای
جوشیده از متن مردم و دین را به آسانی و بدنبال تقلید از هنر غربی ، از دست
داده ایم .
بناهای مذهبی ، عینی ترین و روشن ترین پیام اسلام را در هماهنگی ، تناسب ، صفا و آرامش خود متبلور می سازند .
هنر اسلامی در مساجد ، در طول قرون و اعصار متمادی ، محیطی فراهم آورده که
در آن مسلمانان با به یاد داشتن دائمی خداوند و باعنایت و تأمل در باب
زیبایی ، که در نهایت فقط ناشی از خداوند است که به مفهومی مطلق زیبا است ،
زندگی و کار کنند .
هنر اسلامی بطور مستقیم با روح قرآن و وحی اسلام مرتبط است و اجتناب آن از
عرضه هر گونه صورت شمایل سازانه یا تمثال پردازانه از الوهیت به همین دلیل
است .
تاثیر هنر اسلامی در غرب
اندلس (یا همان اسپانیای امروزی)، حلقه واسط فرهنگ و هنر اسلام و غرب است.
حضور هشتصد ساله مسلمین در این سرزمین و به بار نشستن عمیق فرهنگ و هنر
اسلامی، اسپانیا را پلی میان دو تمدن تبدیل نمود. شاید اولین حاکم اسلامی
که اندلس و به ویژه قرطبه را به مرکزی فرهنگی تبدیل و آن را مهمترین نقطه
اتصال فرهنگ و هنر اسلامی با غرب قرار داد، عبدالرحمان دوم (متوفی 238 هجری
– 852 م) باشد. در زمان وی اندلس به پیشرفتهای فرهنگی، علمی، فنی و هنری
شگرفی دست یافت و طلایهدار فرهنگی متعالی در رویارویی با تمدنی گردید که
آغازین قرون دوره تاریکی خود را پشت سر میگذاشت.
شوق و ذوق او در تبدیل قرطبه به یکی از علمیترین شهرهای جهان، سبب گسیل
شاعر دربارش «عباس بنناصح» به مشرق زمین شد. وی مأموریت داشت تا
لوکوربزیه (یکی از بزرگترین معماران تاریخ) میگوید: معماری بازی است با اشیاء در زیر نور
کتب با ارزش را خریداری و علوم ایران و یونان را استنساخ کند. تلاشهای او
در این مورد به خلق کتابخانهای در قرطبه انجامید که به گفته «لویی
پرونسال» چهارصد هزار کتاب در آن موجود بود. (بخش مهمی از این کتب پس از
قدرت یافتن کاردینال خمینس در اندلس در جشن کتاب سوزان غرناطه سوزانده شد.
در معماری، اولین نمونه شگفتانگیزی این حضور، مسجد جامع قرطبه است. مسجدی
که یکی از معماریهای شکوهمند جهان اسلام است و در سال 168 هجری بنای آن
توسط «عبدالرحمن داخل» آغاز شده و توسط هشام فرزندش در سال 177 هجری به
پایان رسیده بود. این مسجد دارای 1392 ستون ازسنگ مرمر بود که با طاقهای
نیمدایره مانندی به هم پیوند میخوردند در شب برای روشن کردن آن از ده
هزار آویز و شمعدان بزرگ ساخته شده از مس استفاده میشد. (لازم به ذکر است
که مسیحیان پس از تسخیر اندلس، با تخریب قبههای بزرگ مسجد و از بین بردن
تزیینات دیوارها، محراب و منبر سعی کردند هویت اسلامی بنا را از بین ببرند
گرچه حضور آیات قرآنی بر سنگهای محراب این هویت را حتی تا به امروز فریاد
میکند.) عبدالرحمان دوم به تقلید از همین مسجد عظیم، مسجد جامع اشبیلیه را
بنا نمود و با توسعه قصر قرطبه و نیز کشیدن دو خیابان در دو کناره رود
«وادی کبیر»، گردشگاه بسایر زیبایی برای قرطبه فراهم نمود. این حاکم
مسلمان، غرناطه را از حیث زیبایی و آبادانی بدان جا رساند که محققانی چون
«مسیو سیمونه» و «اولوجیو»، غرناطه را شهر زیبایی و عظمت نامیدند. همچنین
عبدالرحمن سوم (متوفی 350 هجری 961 میلادی) ملقب به «الناصر» پس از
عبدالرحمن دوم، نقشی مهم و عظیم در فرهنگ و هنر اندلس دارد. یکی از مهمترین
کارهای این حاکم، ساخت شهری تحت عنوان «الزهرا» (در سال 324 هجری) بود. به
نقل ابن خلدون، ناصر، با فراخواندن معماران، هنرمندان، معبدسازان، خطاطان و
نقاشان از سراسر اندلس، بغداد، مصر و حتی قسطنطنیه، شهری بسیار زیبا با
بناهایی باشوکه بنا کرد. یکی از شکوهمندترین این بناها قصر الزهرا و به
ویژه تالار پذیرایی آن بود. در وصف این تالار آوردهاند: «این تالار زیر
قبهای مرتفع که دیوارهای آن از سنگ مرمر بنا شده و با طلا و شنگرف تزیین
شده و حوضی بزرگ و زیبا را در میان داشت بنا شده بود. در وسط حوض مجسمه
کمنظیر و زیبایی نصب شده بود که از دهانههای آن آب میپاشید و امپراتور
روم این مجسمه را با در گرانبهای دیگر به خلیفه الناصر هدیه کرده بود. در
این حوض از جیوه (زنبق) به جای آب استفاده شده بود که با وزش باد و یا
ایجاد حرکتی، مایع جیوه به حرکت و جنبش درآمده و چون آیینههای شکسته و یا
متحرک، نور و روشنایی را به اطراف منعکس میکرد، و گاهی چون درخشش برق در
آسمان موجب لذت و خوشایند و یا ایجاد وحشت و رعب میکرد و گاهی حاضران در
تالار دستهای خود را در برار چشمان خود قرار میدادند که از فشار نور و
شدت برق آن بکاهند.» به نقل «ابن عذاری» که با دقت و وسواس تعداد ستونهای
کاخهای «الزهرا» را شمرده است، این کاخها 4313 ستون مرمرین داشتند.
باغها و پارکهایی که در الزهرا ساخته شد این شهر را به یکی از زیباترین
شهرهای جهان تبدیل نمود به قسمی که برخی مورخان، این شهر و به ویژه قصر
الزهرا رابا افسانههای هزار و یک شب مرتبط ساختند.تزیین هنری این قصر با
نقش و نگار آیات قرآنی و گچبریها و نقاشیهای هنرمندانهای همراه بود که
به تعبیری تا آن زمان، و همو خیال هیچ بلند پروازی قتدر به آفرینش نظیر آن
نبود. در کنار قصر مسجدعظیمی نیزساخته شد که یکی از بینظیزترین معماریهای
اندلسی بود.
تمامی این هنرمندیها و معماریهای باشکوه، خود تمهید و مقدمهای برای
«الحمراء» بود. این «لؤلؤی نشانه در میان زمرد» (به تعبیر شاعران مراکشی)،
«شاهکار بیرغیب هنراسلامی غربی» بود که مدتها چشم اروپا را خیره کرد.
الحمراء که شهر پادشاهان بنینصر بود به واسطه کاخهایش به شهرتی افسانهای
رسید و به جواهر نشانی پرشکوه تبدیل شد چنان که ویکتور هوگو در مدحش سرود:
«ای حمراء ای قصری که فرشتگان تو را چنان که در خیال آید تزیین کرده و
نشانهای دلفریب دادهاند، ای قلعه با شکوه کنگرهدار که با گلها و
بوتهها و شاخ و برگ پر نقش شدهای و اکنون به ویرانی میروی، شب هنگام که
اشعه نقره فام ماه بر طاق نماها و دیوارهای تو پرده میافکند آواز دلربا و
سحرانگیزی از تو به گوش میرسد» شگفتانگیزی و بیهمتایی الحمراء، محققان
را به تلاشی رمزگشایانه در ادراک ماهیت این اثر برانگیخت و در این راه
جهانبینی اسلامی همراه با آیات قرآن هزار توی هزار بطنش (ان للقرآن بطنا
او سبعین بطون) و نیز عرفان رازورانه و عاشقانهاش، مبنا و مسند محققان و
متفکران بسیار در رمزگشایی آثاری از این دست گردید. چنان که در شرح طاق
منبتکاری الحمراء آوردهاند: «گفتهاند که طاق منبتکاری الحمراء میخواهد
به هفت آسمانی اشاره کند که در کتبیه قرآنی همراه آن ذکر شده است:
(بزرگوار و متعالی است آنکه فرمانروایی به دست اوست و او بر هر چیزی
تواناست ... آن که هفت آسمان طبقه طبقه را بیافرید. در آفرینش خدای رحمان
هیچ خلل و بینظمی نمیبینی. پس بار دیگر نظر کن، آیا در آسمان شکاف
میبینی؟ بار دیگر نیز چشم بگشا و بنگر. نگاه تو خسته و درمانده به نزد تو
باز خواهد گشت). پس مطبق بودن این طاق با ردیفهای روی هم نشسته و همنشینی
شمسهها و چند ظلعیهای سازگار و بیهیچ رخنه را میتوان مثالی از طرح شگفت
آسمانها دانست که مخلوق حکمت الهی است. سخن قرآن بدین معناست که خلقت
خداوند شبیه به آفرینش نقش پردازی است که با موضوع همنشینی دقیق و هماهنگ و
متناسب اشکال سازگار و حجمهایی سر و کار دارد که سخت و بیهیچ رخنهای
به هم بستهاند. مبهوت ماندن ناظر خسته و درمانده در درک رمز نظم پنهان
عالم مخلوق خدا همچون حال ناظر نقوش گره است که ستارهها و چند ظلعیهای
درهم بافتهشان گویی پیوسته به هم متبدل میشوند بیآنکه هندسه
پنهان خود را بر ملا سازند. «گرابار» طاق مقرنس تالار دو خواهران را تجسم
تعبیر «طاق دوار فلک دانسته که در شعر عربی کتیبه پای طاق آمده است. این
شعر از شاعر اندلسی، ابنزمرک (795 733/1393 1333) است. روزنههایی که
لابهلای کتیبه گشودهاند موجب بازی سایه و نور میشود، و ردیفهای مقرنس
طاق، که ترکیبی ستارهگون و مطبق است، این نور را به ظرافت در مراتب طاق
پخش میکند. گرابار نوشته است، «گویی این گنبد را گنبدی دوار مییافتهاند
که گردش روزانه نور و تاریکی و منازل متغیر بروج را باز مینماید.»
بخشهای ذیربط شعر مذکور چنین است:«اینجا گنبدی است چندان رفیع که از حد
دید برون است، حس آن هم پنهان باشد و هم پیدا. جوزا دست خود (بهر کمک) سوی
آن گشوده است و ماه بدر به نجوا سر پیش آورده. کواکب دری خواهند که درآن
مأوا گیرند تا همچنان در طاق فلک سرگردان نمانند... در طاق آنچه قوسها بر
افراشتهاند، قوسهایی استوار بر ستونهایی که شامگاهان به نور مزین
میگردد! گویی کواکب آسمانیاند که در مداراتشان همی گردند، و استنفجر،
که چون آسمان را پیمود اندک آشکار شدن گیرد، در پرتو ایشان رنگ ببازد.»
ارنست گامیبریچ نیز در کتاب پر نفوذ خود «تاریخ هنر»، نگارههای دلانگیز و
نقوش پرمایه رنگینالحمرا را مدیون اسلام میداند: «که فضایی را به وجود
آورد که در آن هنرمندان از مسائل دنیوی و امور واقع روی برگیرند و در سپهر
رویایی و تخیلی خط و رنگ ناب سیر کنند.»
برخی از آثار به جای مانده و بناهای متعلق به عصرهای مختلف در ایران
1-آغاز عصر سلجوقی تا پایان دوره تیموری
الف) مساجد
1-مسجد جامعه اصفهان
2-مسجد دارستان
3-مسجد اردبیل
4-مسجد جامع بروجرد
5-مسجد کاشان
6-مسجد داشتر جان
7-مسجد جامع (ورامین)
8-مسجد (یزد)
9- مسجد کبود (تبریز)
ب) کنبد سلطانیه زنجان
پ) مدرسه امامی اصفهان
ت) امامزاده صالح ساری
ث) برجهای فرقان در دهستانی به همین نام در جنوب غربی قزوین
2-آثار معماری ایران از صفویان تا دوران معاصر
الف) مساجد
1-مسجد جامع ساوه
2-مسجد حکیم اصفها ن
3- مسجد شیخ لطف اله اصفهان
4-مسجد علی اصفهان
5- مسجد امام اصفهان
ب) کاخها
1- کاخ چهلستون اصفهان
2-کاخ چهلستون قزوین
3-کاخ هشت بهشت اصفهان
4-کاخ عالی قاپو اصفهان
مدارس
1-مدرسه چهار باغ اصفهان
2-مدرسه نواب مشهد
3-مدرسه عباسقلی خان مشهد
4- مدرسه خان شیراز
5- مدرسه کاسه گران اصفهان و آثاری بسیاری در این عصر
نتیجه
هنر معمار ایران در طول تاریخ از تداوم کم نظیری برخوردار بوده است این هنر
بیان کننده نحوه اندیشه جهان بینی ، باورها و اعتقادات مذهبی و سنتهای
مردمان این سرزمین است
معماران ایران با توجه به موقعیت اقلیمی و جغرافیایی این سرزمین پهناور در
ابداعات و نوع آوری راه ترقی را بیهوده و در ایجاد انواع برشها، طاقها،
ایوانها، طاقنماها ، محرابها، مناره ها و تزئینات گوناگون بنا در عصر و
دوره ای شاهکار های فراوانی بوجود آورده اند که مساجد از جایگاه والایی
برخوردار بوده اند.
بناهای تاریخی و آثار باستانی که شمار بسیاری از آنها در طول تاریخ در اثر
عوامل طبیعی و جنگ از میان رفته ، نتیجه سالهای متمادی کار و کوشش
استادکاران و معماران بوده این آثار ارزشمند که در واقع معرف فرهنگ و تمدن
است دستاورد تلاش هنرمندانی است که با اعتقاد و ابتکار در تکامل و توسعه هر
چه بیشتر معماری بویژه در دوران اسلامی مشتاقانه تلاش کرده اند.
