پاورپوینت چگونگی گسترش و بقای معماری اسلامی ایران
برخی از محققان نظیر پروفسر ویلبر معتقدند که اجرای هر طرح معماری به سه
عنصر اجتماعی بستگی دارد. اول جامعه ای که به آن طرح نیازمند است؛ دوم شخص
یا اشخاصی که از اجرای طرح حمایت می کنندو هزینه مالی آن را متعهد می شوند؛
سوم معمار یا استاد کارانی که طرح را اجرا می کنند. جذابیت تحقیق و مطالعه
معماری ایران در این است که دریابیم چگونه این عوامل سه گانه بر یکدیگر
تأثیر می گذارند و سرانجام به احداث بنایی منجر می شوند. کاربرد
بناها مطالعه درباره معماری ایران, نشان دهنده چگونگی گسترش آن در طی
پانزده قرن گذشته است. در هر دوره بناهایی با ویژگیهای گوناگون در روستاها,
شهرها, جاده های کاروانی, مناطق کویری, گذرگاههای کوهستانی و شهرهای ساحلی
ایجاد گردیده که کاربردهای متفاوت داشته اند. اهمیت معماری اسلامی وقتی
آشکار می شود, که بدانیم در ساخته های این دوره به کاربرد مادی و معنوی
بناها ـ که از مهمترین ویژگیهای آن است ـ توجه شده است. برای دریافتن اهمیت
این ویژگیها در گسترش معماری شایسته است طبقه بندی بناهای دوره اسلامی و
کاربرد آنها را مشخص کنیم. بطور کلی بناهای دوره اسلامی را می توان به دو
گروه عمده تقسیم کرد: الف) بناهای مذهبی. شامل مساجد, آرامگاهها, مدارس,
حسینیه ها, تکایا, و مصلی ها؛ ب) بناهای غیر مذهبی. شامل پلها, کاخها,
کاروانسراها, حمامها, بازارها, قلعه ها و آب انبارها. در دو گروه فوق از
بناهای دوره اسلامی, مکانی برای عبادت, تجارت و سکونت وجود داشته است.
مساجد مساجد مهمترین بناهای مذهبی هر شهر و روستا هستند که همواره نقش مهمی
در زندگی مسلمانان داشته اند. اقامه نماز جمعه, مراسم مذهبی, ایراد خطبه
ها و تدریس در مساجد انجام می گرفت؛ زیرا مسجد بهترین مکان برای ابلاغ
فرامین حکومت به مردم بود. کتیبه های باقیمانده بر دیوار بعضی از
مساجد(مسجد جامع قزوین و مسجدجامع کاشان) حاوی وقف مکانهایی برای برای
توسعه و تعمیرات مساجد از طرف واقف یا حکمران است. اغلب مساجد در مرکز
شهرها, نزدیک بازارها و محدوده دارالحکومه ساخته می شدند و اگر شهری به بیش
از یک مسجد نیاز داشت, مساجد دیگری از طرف حکومت یا افراد خیر احداث می
شد. اهمیت مساجد در شهرها به حدی بود که اگر شهری مسجد جامع یا آدینه
نداشت, اهمیت شهری هم نداشت. در صدر اسلام مساجد نقشه های ساده ای داشتند,
ولی در طول زمان با طرحهای گوناگون و تزیینات مختلف, نقشه ها پیچیده
شدند. درنقشه مساجد, از قرن چهارم هجری دگرگونیهایی به وجود آمد و بر اساس
آن, مساجد متفاوت در شهرها احداث شد. مهمترین نقشه هایی که در مساجد به کار
گرفته شده, شامل یک ایوانی, دو ایوانی, چهار ایوانی, و ترکیب چهار طاقو
ایوان بوده که معماران دوره اسلامی آنها را از شیوه های معماری عهد اشکانی و
ساسانی اقتباس کرده اند. مثلاً نقشه چهار ایوانی ـ در ساخت بسیاری از
بناها ـ الهام گرفته از نقشه کاخ آشور, متعلق به زمان اشکانیان
است. معماران دوره اسلامی مسجد را به شیوه های گوناگون می آراستند. در هر
دوره یکی از عناصر تزیطنی در آراستن مساجد متداول بوده است؛ برای مثال در
عهد سلجوقیان آجرکاری, در عهد ایلخانیان گچبری و در عهد تیموریان و صفویان
کاشیکاری رواج بیشتری داشته است و در مواردی نیز تزیینات آجرکاری, گچبری و
کاشیکاری با هم به کار گرفته می شد.
