*بررسی تجزیه و تحلیل مسجد امیر چخماخ یزد همراه با نماها و برش ها در قالب
فایل پاورپوینت 30 صفحه ای*
*مسجد* نیایشگاه و محل گردهمایی مسلمانان است. کعبه طبق آیه قران اولین
مسجد روی زمین است. مسجد النبی با ورود محمد، پیامبر اسلام به مدینه در
عربستان سعودی پایهگذاری شد.
پذیرش این مساله که وجود مساجد گنبدها منارهها در بافت یک شهر نمیتواند
به معنای اسلامی بودن آن شهر باشد این امر را بدیهی میسازد که باید در
عناصر و مولفههای دیگری که نه تنها کالبد بلکه روح وهویت شهرها را
میسازند به دنبال نشانههایی از زیست مسلمانان و الگوهای یک شهر اسلامی بود.^
نام
واژهٔ مسجد در لغت به معناى سجدهگاه و پیشانى است. بر طبق یک نظر، واژهٔ
مسجد معرب واژهٔ مزگت است که از زبان آرامی وارد عربی و فارسی شده است.
مسجد در قرآن
در قرآن، مسجد به معنای اعم نیایشگاه خداوند به کار رفته است. مسجد الاقصی،
که معبد یهودیان یا کنیسه بوده است و در زمان نزول قرآن کاربردی غیر از آن
نداشته است، دو بار در قرآن از آن به عنوان مسجد نام برده شده است.^[۳]
^[۴] همچنین در داستان اصحاب کهف نیز قرآن میگوید بر مزار آنان مسجدی بنا
کردند.^[۵] این مسجد بر اساس قول غالب مورخین با توجه به دین مرسوم آن روز
کلیسا بوده ست. البته ممکن است کنیسه نیز بوده باشد؛ ولی با توجه به قبل تر
بودن از اسلام نمیتواند به معنی مسجد مخصوص مسلمانان بوده باشد. علاوه
برمسجدالحرام(بیت العتیق)ومسجدالاقصی درقرآن کریم به مساجددیگری نیزاشاره
شده است.مسجد قبلتین1اسرا-مسجد قبا107توبه-مقام ابراهیم(مصلی)-مسجدضرارکه
دستورتخریب آن داده شد107توبه
*مسجد تداعی کننده گنبد و مناره
<http://broozcad.ir/?s=%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%87>*
پذیرش این مساله که وجود مساجد گنبدها مناره هادر بافت یک شهر نمیتواند به
معنای اسلامی بودن ان شهر باشد این امر را بدیهی میسازد که باید در عناصر
ومولفههای دیگری که نه تنها کالبد بلکه روح وهویت شهرها را میسازند به
دنبال نشانههایی اززیست مسلمانان و الگوهای یک شهر اسلامی بود.^[۱]
*مسجد جامع*
تفاوتهای موجود بین مسجد و مسجد جامع با ویژگیهای هرکدام به خوبی مشخص است
شاخصههایی پایدار که در سراسر جهان اسلامی و در طول زمانی حدوداً هزار سال
همچنان باقیمانده است. مسجد مکانی بوده صرفاً به جهت عبادت اما از آنجایی
که در گذشته استفادههای دیگری هم از آن میشد نظیر قضاوت، نگهداری بیت
المال، برپایی اجتماعات بزرگ، بزودی نماد قدرتمند اسلام شد و هم عرصههای
دینی و هم قلمروهای دنیوی را در برگرفت، اما نتوانست پاسخگوی نیازهای مذکور
باشد، ساخت مسجد جامع بعلت حفظ این دو جنبه بود. فقدان نهادها و بناهای
رسمی عمومی نظیر تالار شهر و یا محاکم اسلامی، به نقش دووجهی مسجد جامع
اهمیت بیشتری بخشید. این تمایز کارکردی، تفاوتی را در منزلت و مقصود مساجد
منعکس ساخت و در دو واژه کاملاً مجزا رسمیت یافت، یعنی مسجد و جامع. علیرغم
تمایز آشکار کارکردی بین مسجد و جامع، از لحاظ طرح تفاوتی بین این دو وجود
ندارد. در واقع «جامع» عملاً ابعاد بزرگتر و تزئینات بیشتری را دارا
میباشد.^[۶]
*مساجد شبستانی*
این مساجد که برگرفته از ته رنگ مسجد پیامبر در مدینه میباشند. دارای
نقشهای مستطیل شکل با حیاط مرکزی و شبستانی در جهت قبله میباشند. مساجد
ابتدای اسلام اغلب دارای طرح شبستانی بودهاند.مسجد جامع فهرج، مسجد
تاریخانه دامغان، مسجد جامع نیشاپور، مسجد اولیه جامع اصفهان، مسجد اولیه
جامع یزد، مسجد اولیه جامع ساوه، مسجد جامع نائین و مسجد اولیه جامع
اردستان دارای طرح شبستانی میباشند.^[۷]
*هنر تزیینی*
هنرهای تزیینی در بناهای مذهبی نشانهای از کشف وشهود را در پی دارد و
رنگها وشکلهای موزون و قوسهای صعودی و نزولی که از راز افرینش پرده برمی
دارد هر کدام به بیننده ارامش روحی و معنوی میدهد. به عنوان مثال قاعده
هشت وجهی گنبد کنایه از کرسی الهی و نیز عالم فرشتگان و قاعده مربع
وچهارگوش نماد جهان جسمانی روی زمین است. ویا این که ساختار مقرنس در این
جا بازتابی از نمونههای مثالی اسمان نزول ماوای اسمانی به سوی زمین وتبلور
اسمانی در قالبهای زمینی است. قوس ایرانی به سوی بالا حرکت دارد و به سمت
اسمان و به امر متعالی صعود میکند و قوس مغربی حرکتی درونی و به سوی قلب
دارد.^[۸]
*معماری مسجد*
مساجد در ابتدا بسیار ساده ساخته میشدندو معمولاً سقف حصیری داشتند.
هنگامیکه اسلام در ایران استحکام یافت مساجد با گنبد ساخته شد گنبد بیشتر
در معماری ایرانی نمود پیدا کرده است. قدیمی ترین نمونه مساجد با گنبد
چارطاقی مربوط به مسجد الاقصی است که قبل از اسلام ساخته شده است. در ایران
ساسانی بیشتر آتشکدهها بصورت چارطاقی و گنبد دار مدور بودند و همین سبک در
ساخت مساجد ایران بکار گرفته شد و سپس مناره بر آن افزوده شد. بر اساس کتاب
نقش پارسی بر احجار هند معماری چارطاقی و گنبد دار در حوزه تمدنی ایران شکل
گرفته است. کاخ اردشیر فیروز آباد یکی از نمونههای این گونه معماری
است^[۹] در کشورهای شمال آفریقا مساجد فاقد گنبد است و بصورت یک منارهای
ساخته میشود. مساجد قدیم تر در جهان عرب فاقد مناره هستند. مساجد در
معماری ایران از سیر طراحی تکاملی برخوردارند.کاشی کاری سنتی از مهمترین
عناصر تزئینی مساجد ایرانی است.
اما بخشهایی هستند که در بیشتر مساجد وجود دارند. هر چند ممکن است در
مساجد مهمی مانند مسجد شیخ لطفالله اصفهان وجود نداشته باشند. بخشهای زیر
در مساجد دیده میشوند:^[۱۰]
* سردر
* آستانه
* گنبد
* بارو
* گلدسته
* صحن یا میانسرا
* حرم
* محراب
* رواق
* بارگاه
* چلهخانه
* حجره
* شبستان
* کتیبه
* ستون
* سرستون
* طاق
* خواجهنشین
* آرامگاه
* سنگ قبر
نورگیر مسجد
اطراف گنبدخانههای بناهای اسلامی و یا در ساقهٔ آنها نورگیرهای زیبایی
وجود دارد که به علت شدت و ضعف نور، طرحهای بدیعی را به وجود آورده. این
پنجرهها که معمولاً در بغل ایوانها نیز به وجود آمدهاند و اصطلاحاً به
آنها پاچنگ میگویند، در اکثر مساجد قدیمی جزو عناصر همراه مساجد هستند.
نورگیرها از مصالح کاشی معرق، سنگ، آجر، کاشی و چوب ساخته میشوند و دارای
نقوش اسلیمی (خطوط برگرفته از پیچکهای گیاهی) یا هندسی هستند. جنس
پنجرههای نورگیر در کشورهای هند و پاکستان از سنگ مرمر است.
در بعضی از مساجد قدیمی ایران نورگیرها از خشت خام هم دیده شدهاند که
دارای نقوش اسلیمی هستند و به علت وجود چند نور در آنها، توجه همگان به آن
معطوف میگردد. یکی از زیبا ترین پنجرههای نورگیر، پنجرههای مشبک چوبی
مسجد جامع اصفهان است که با طرحهای متنوع گره سازی، عملکردی در پنجرهها و
درهای ارسی دارند. امروزه بسیاری از ضریحهای امامزادههای ایران به صورت
شبکههای چوبی و یا منبت کاری در آمدهاند از آثار جالب مراکز مذهبی اند.^[۱۱]
در مسجد شیخ الطف الله نور کیفیتی ورای ماده پیدا نموده تا آن جا که نور از
جداره شمال شرقی به جداره جنوب غربی تابیده و به محراب نقشی ورای ماده
میدهد. همچنین نور از جدارههای طوقه گنبد عبور کرده و پیچ و تاب شبکهها
را برروی گنبد خانه انداخته و مانند این است که این نقوش با سبک بالی در
حال رقصند.^[۱۲]
سیالیت
سیالیت همان احساس تعلیق است که در معماری دوره اصفهانی به خوبی میتوان
دید. از آنجا که سیال بودن باعث میشود بنا سبک تر به نظر رسد و به بیننده
کمک میکند تا از عالم مادی به عالم معنوی رود. همانند گنبد خانههای مساجد
که در گذر زمان کالبد سبک تری پیدا نمودهاند تا آنجا که علاوه بر کاهش
جرز، بازشوهایی در بدنه و طوقه گنبد ایجاد شده و نور را به داخل فضا
میکشاند و حس سیال بودن گنبد را به مخاطب ارمغان میدهد چرا که گنبد در
زیر امواجهای نور قرار گرفته و حس تعلیق را به وجود میآورد، همانا که
مصالح با پیوند نور آسمانی میشوند.^[۱۳]
*مسجد در معماری ایران*
میدان نقش جهان که در آن دو مسجد شیخ لطفالله و مسجد شاه قرار دارد.
مسجد نصیرالملک در شیراز
مساجد مهم ترین بناهای معماری ایران پس از اسلام هستند. شاخص ترین و
پیشرفته ترین بناهای هر دوره معماری ایران پس از ورود اسلام را میتوان در
مساجد پیدا نمود. اهمیت مسجد در ایران نشانهای از پذیرش و اقبال مردم
ایران نسبته به دین اسلام است. چرا که در دورافتاده ترین نقاط ایران نیز
مساجد مهم ترین بناهای بافت اطراف خود بودهاند که با هزینه مردم بنا میشدند.
ویژگیهای ساختاری هر مسجد شامل انعطاف ذاتی، بی تفاوتی نسبت به نماهای
خارجی، تاکید متقابل بر فضای داخلی، و گرایش طبیعی به تزئینات کاربردی است.
زمانی که از مسجد «جامع» سخن میرانیم در واقع همان مسجد است با ویژگیهایی
مضاف و فراتر از مسجد و وام گرفته شده از معماری دوره بیزانس با ریشههای
کلاسیک. به اعتقاد پیرنیا (۱۳۸۳)،^[۱۴] ایرانیان کهن و هنرمندان آنها باور
به تقلید درست داشتهاند و آنرا بهتر از نوآوری بد میدانستند. تقلید یا
برداشتی که منطق داشته باشد و با شرایط زندگی سازگار باشد. از این وجوه خاص
که جامع را از مسجد متمایز میکند، میتوان به محراب، منبر یا سکوی وعظ،
مقصوره یا محصوره، ناو یا راهروی بالا آمده میانه شبستان و گنبد اشاره کرد.
ذکر این نکته حائز اهمیت است همه این عناصر در یک بنا با درجه اهمیت برابر
باقی نماندند و با همه آنها به یک نحو برخورد نمیشد (براند، ۱۳۸۳).^[۶]
*تاریخچه مسجد در ایران*
پس از فروافتادن ساسانیان، ساخت مساجد در ایران آغاز شد. در سه قرن نخستین
حکومت اسلامی در ایران، مساجد به شیوهای بسیار ساده و به پیروی از معماری
ساسانی ساخته میشد. زادگاه اولین نمونههای معماری اسلامی ایران را در
خراسان دانستهاند، لذا طریق ساخت بناهای این دوران (شامل امویان، عباسیان،
طاهریان) به شیوه خراسانی معروف است. در این شیوه که نقشه عمومی بناهای آن
از مساجد صدر اسلام اقتباس شده، مساجد بصورت «شبستانی» یا «چهل ستونی»
ساخته شدهاند (ذکرگو، ۴۶:۱۳۸۰)^[۱۵] با پدیدار شدن اسلام و پذیرش آن از
سوی ایرانیانی که زیر بیدادگری و ستم بودند دگرگونیهایی در ساختمان سازی
رخ داد:
1. پس از اسلام، با الگو گرفتن از باورهای اسلامی ساختمانها «مردم وار» تر
شدند. گرچه در شیوه پارتی نیز مردم واری و پرهیز از بیهودگی نمایان بود
ولی پس از اسلام این ارزشها بیشتر نمودار شدند.
2. در شیوههای پیشین بنابر شرایط، ساختمان سازی کیفیت ویژهای یافت. برای
نمونه در شیوه پارتی در روزگار اشکانیان، ساختمانها با سبک پاکتراش و
با ریزه کاری بیشتری ساخته میشدند، اما در دوره دوم زمان ساسانیان چون
به ساختمانهای بیشتری نیاز داشتند ساختمان را با سنگ لاشه میساختند،
بدین گونه کیفیت: ساختمان سازی نیز افت میکرد (پیرنیا، ۱۳۴:۱۳۸۳)^[۱۴]
این امر به روی نحوه ساخت مساجد در دورههای مختلف تاثیر گذاشت. بطور
مثال ”در دوره سلجوقی آجر کاری و در دوره ایلخانی گچ بری و در دوره
تیموری و صفویه کاشیکاری رایج بوده است. نقشه ساختمانی مساجد نیز
تفاوتهای آشکاری در هر دوره دارد. در ایران اسلامی با مساجد شبستانی،
یک ایوانی، دو ایوانی، چهار ایوانی و ترکیب گنبد خانه با ایوان اصلی
روبرو هستیم“(ابوذری ۱۳۸۰: ۱۱۷)^[۱۶]
*ساختار مسجد در معماری ایران*
در معماری ایرانی هرگاه چند طاق پوش در کنار هم جای میگیرند، دهانه کوچه
میانی یا میان وار بیش از کوچههای دیگر است و از دهانه بر وارها با
کوچههای دیگر کمکم کاسته میشود و کوچه کناری که طاق آن روی دیوار پرت
(دیواری که پشت آن آزاد است) مینشیند کمترین دهانه را دارد تا از رانش طاق
کمکم کاسته شود و دیوار پرت را نیندازد؛ ناگزیر نمای میانوار که به روی
سرای سرگشاده بازمیشود پردهانه تر و بلندتر میشود و از مردم واری آن
میکاهد. معمار هنرمند مسجد فهرج برای پیشگیری از این کاستی در کنار دو جرز
میانوار، پیلکهای نغزی افزوده تا دهانه یکسان نماید (این نغزکاری یکصد سال
پیش از آن در تاریخچه دامغان به کار رفته است). کار بهرهگیری
ازساختمایههای بوم آور در این مسجد بدانجا کشیده است که به جای کاه در
کاهگل (که شاید در فهرج کمیاب بوده)،ژاژ (خارشتر-آدور) آسیا شده به کار
بردهاند و همین کار اندودها را ازآسیب موریانه بر کنا داشته است.^[۱۷]
*هنر و معماری مساجد ایران*
مساجد ایران تمثیلی از بینهایت است رساندن انسان به کمال وترکیب کننده رمز
قدسی به گونهای که این مکان دارای تقدس است و انسان با اشراق درونی با ان
ارتباط برقرار میکند. این حرکت وسیر کمال گرایانه لازمه هر بنای مذهبی است
که اساساً محل بندگی وپرستش است. هنر به کمال رسیده ایرانیان با بهرهگیری
از مفاهیم هندسی کیهانی همواره نمود بینهایت در یک نهایت یا صورت بوده است.
مساجد در نهایت نفس را به حقیقت ازلی وکمال حقیقی میرساند. این نائل شدن
باحضور وشهودی همراه است که همواره حرکت در مکان و دیدنی از جنس شناخت از
لحظه ورود تا به انتها با موحد همس است. تمامی مراتب این حرکت مکانی چون
طریقت عرفانی ارام ارام نور حقیقت را در دل اشکار کرده انسان را از حشو و
زواید خارج از این مکان مقدس منزه میدارد. ورودی در مساجد ایران جایگاه
انتخاب واطمینان است و تمایز را در مکان نشان میدهد و بیان میدارد که
هویتی قدسی وکاملا متفاوت با پهنه هیولایی اطراف درحال وقوع است. عمدتاً
ورودیهای مساجد ایران حرکتی روحانی به سوی اسمان دارد. به طور کلی هرچه به
گذشته بازمیگردیم درمییابیم که زندگی انسان با کیهان و اسمان بیشتر مرتبط
بوده است.
جلوههای این ارتباط را درقالب نقوش هندسی چون خورشید ماه و ستارهها در
معماری مییابیم که انها را در تزیینات به صورت اجر کاری یا کاشی کاری و
یا درکل حجم معماری در قالب استفاده از حجمها هندسی مطلقی چون مکعب یا
مربع مسطیل یا دایره یا احجامی از این قبیل ملاحظه میکنیم. هندسه این نقوش
دارای کششی درونی و به صورت متحدالمرکز و یا مرکزگرا نمایان میشود. حرکت
اجزای کوچکتر و چرخش انها به دور اجزای دیگر بخشی از چرخش و حرکت کلی
است. اجزا در یک نقش در عین حال که دارای اتحاد کلی هستند در بین خود نیز
دارای وحدتی یکسان اند وبه سوی یک مرکز دارای یک حرکت درونی هستند. این در
واقع قانون نظم طبیعی در جهان هستی است. منبت کاریها گره چینیها یا کاشی
کاریها به ایجاز این نظم کیهانی را به تصویر میکشند. تمامی نقوشی که به
صورت طرحهای اسلیمی هستند در یک حرکت دایره وار قابل مهار شدن در
دایرهاند. این دوایر نامرئی چون روح ویا پهنه بیانتها ی معنا همواره در
نقوش حضور دارند و بیانگر ماهیت مینویی ان اند. این نقوش اصول حقیقی را به
نمایش میگذارد که بر اساس معرفت وجود و هستی شناسی علاوه بر این که الگویی
طبیعی در جهان هستی است در بردارنده معنای ازلی نیز هست که ره یافتن به این
معنا از طریق مشاهده و درک تحقق مییابد.
تابش پی درپی نور در سطوح متفاوت و با زوایای مختلف در پیش تاق ایوان ورودی
باعث احساس حضور نور میشود حضوری که شاید در حالت عادی در سطوح احساس
نمیشود اما باتغییر تابش و ایجاد سایههای متفاوت احساسی بلورین را در زیر
تاق برمی انگیزاند. نور در این میان نقش حکیمانه خویش را با ظهوری حیات بخش
ایفا میکند و تاثیر وجودی خویش را در تراش الماس گونه فضا در هماهنگی شگفت
انگیز با هندسه به جای میگذارد. نور بخشایش ورحمت الهی را بر اینه دل
مومنین میتابد. اگر ان واجد بازتابش باشد انوار عالی الهی را به طرق مختلف
نمایان میسازد. اما با وجود تکثر این بازتابشها حرکت صعودی در انها دیده
میشود و درانتها به یک خورشید یا شمسه در نور ازلی میرسند.^[۱۸]
هندسه پیش تاق یا ایوان ورودی به صورت یک مستطیل کشیده شده است که عمدتاً با
دو مناره در دو طرف ترکیب میشوند و با زبان سکوت شهادت میدهند که در این
جا اتفاقی مقدس رخ میدهد. علاوه بر این تفاوت مقیاس و شکستنی که در خط
اسمان عناصر اطراف خود ایجاد میکند بر حرکت رو به بالای ورودی بیشتر تاکید
میکند. این عروج روحانی در پیش تاق یا موتیفهایی چون منارهها و کاشی
کاریها برروی منارهها به صورت اجر کاری و با طرحهای اسلیمی مقرنسها
پیچهای تزیینی نیلی رنگ محیط و قوسهای تیزه دار بیان میشود. فضای ورودی
اغاز سفر عرفانی است که درون را به انچه شایسته رسیدن اوست سوق میدهد.^[۱۹]
*کارکردهای مسجد*
مساجد به عنوان مهم ترین بناها در هر شهر و روستا همواره نقشهای متعددی در
زندگی اقشارمردم داشتهاند. این بناها چون بزرگ ترین ساختمانها بودهاند
در اغاز نیازی به داشتن نشانی ویژهای نداشته نگاه هر گذرندهای را به سوی
خود جلب میکردند اما پس از گسترش شهرها نخست با افزایش در گاهها ونهادن
توق بر بلند ترین جای ان و سپس با ساختن میل برج مناره در کنار و نزدیک ان
ساکنان شهر را به عبادتگاه راهنمایی می کردهاند.^[۲۰] رفته رفته مسجد به
عنوان چشم اندازی جغرافیایی و جلوه گاه هنر و ذوق ایرانی شهر را کاملاً تحت
تاثیر خود قرار داد اما سیمای خاصی که مسجد در شهر به وجود می اورد واثری
که بر گسترش شهر میگذاشت. تنها به فضاهای فیزیکی و ارایشهای هنری و ذوقی
ان ختم نمیشد بلکه مسجد از گذشته کارکردهای گوناگونی داشته واکنون هم این
نقشها را تا حدودی حفظ کرده است. این نقشها عبارتند از:
* مرکز ارشاد وتبلیغ اسلامی وکانون رعایت قواعد و قوانین خاص.
* اعتقاد به عبادت نمازگزاران و نیایش به خدا از عوامل و انگیزههای
بنیاد و ایجاد مساجد است.
دانلود پاورپوینت تحلیل مسجد امیر چخماخ یزد
